ههوڵ بده نهمری
ههوڵ بده پێش داگرتنی مانگ لێره بی
به رێڕهوی دهریادا وهره
به ئاراستهی نهفهسی خاک ههڵکه
پرس به ئێواره مه که و بێ
ههوڵ بده بهر له مردن نهمری
... بێی زووتر له درهنگ
شیرینتر له تاڵ بهتاڵی هاتنت له "با" دا
...
.
.
ئهزانم که مردوویت
ههوڵ بده نهمری !
8 ی مارس خاڵی وهرچهرخانی بزووتنهوهی ژنان
" ئهگهر ههموو ههورهکان دابارێن گوڵهکانی سهر فهڕش شکۆفه ناکهن، ئهمه یاسای لهژێر پێ مانهوهیه! "
لهکاتێکدا که جیهان ههر ڕۆژه بهرهو ئاراستهیهکی نوێتر دهڕوات ههرجاره گۆڕانه مێژووییو سهردهمییانهکان کاریگهری لهسهر رهوتی بهرهوپێشچوونو رووداوهکانی داهاتوودا دهبێت. بهدرێژایی مێژوو، بزووتنهوه جۆراوجۆرهکان بهپێی پێویستییهکانی کۆمهڵگای سهردهمو هاوههنگاو لهگهڵ گهشهی مرۆییو هزریی قۆناغه جیاوازهکاندا، سهرههڵدهداتو ئاراستهی کۆمهڵگاو جیهانی دهورووبهری بهئاقارێکی دیکه دهگۆڕێت. لهنێوان بزووتنهوه فراوانهکاندا بزووتنهوهی ژنان یهکێک لهگرنگترین بزووتنهوهکان بووه که تا ئێستاش بهردهوامهو ههرجارهو لهبهرگێکی نوێ لهداواکاریو داخوازییهکاندا خۆی دهنوێنێت. بهئاوڕدانهوهیهک لهمێژووو ههڵدانهوهی لاپهڕهکانی بزووتنهوهی ژنان دهبینین که ههر لهسهرهتای زاڵبوونی ههستی پیاوسالاریو دهسهڵاتدارێتی بهسهر ژناندا، جوڵانهوهی رزگاریخوازانهی ژنان لهکۆتو بهنده کۆمهڵایهتیو نهریتییهکان دهستیپێکردووهو بهردهوام بووه. که لهدهسهلاته بورژواکان که سیستهمێکی نادادپهروهرانه سۆکانی رێبهرایهتی کۆمهڵگای لهدهستدایه، رێژهی نابهرانبهری کۆمهڵایهتیی، مهودای نێوان چینهکانی کۆمهڵگاو چهوساندنهوهی ژنان لهبوارهکانی کارو نایهکسانی ئابووری هۆکارهکانی وهزاڵه هاتنی تاکهکان، بهتایبهت ژنان بووه که کاریگهری راستهوخۆی لهسهر کاراکتێرو شووناسی ژنانهیان داناوهو لهرووی باوهڕمهندی، ههستو ئیرادهو ناسینی پێگهو شووناسیی راستهقینهی ژنان وهکوو مرۆڤێکی سهربهست، قهیرانێکی دهروونی لێکهوتۆتهوه که ئهنجامهکهی خهساری کۆمهڵایهتیو لاواز بوونی ئیرادهی تاکه بۆ ههنگاونان بهرهوئایدیالهکانی خۆیو گرێدانی بهمافه رهواکانیی وهکوو مرۆڤێکی خاوهن بڕیارو ئیراده. لێرهدایه که بزووتنهوهکانی ژنان رۆڵێکی سهرهکییان گێڕاوه لهزهقکردنهوهی کێشهکانو گهڕان بهدوای میکانیزمێکی گونجاو بۆ بهدهستهێنانی مافهکانیان. یهکهمین جوڵانهوهی نارهزایهتیی ژنان لهناوهڕاستهکانی سهدهی نۆزدهههم لهچوارچێوهی کهمپهینی مافی ههڵبژاردنو مافی دهنگدان بۆ ژنان، سهریههڵدا. که لهمێژووی بزووتنهوه فێمێنیستییهکاندا وهکوو یهکهم شهپۆلی فێمێنیزم دیاریکراوه. که رێگاخۆشکهر بوو بۆ بزووتنهوه جهماوهریو گشتگیرهکانی ژنان تا دهنگی ئازادیخوازی بهرز بکهنهوه. لهساڵ1857 لهرۆژی ههشتهمی مانگی مارس، ژنانی کارگهکانی رستنو چنینی شاری نیۆیۆرکی ئهمریکا بۆ نارهزایهتی دهربڕین بهرانبهر به بارودۆخی نالهباری کارو کهمبوونی مووچهی کارو ههروهها ناعیداڵهتیی بهرانبهر بهژنان هاتنه سهر شهقامهکان که لهلایهن هێزهکانی پۆلیسهوه بهتوندوتیژی وهڵامیان درایهوه. ئهم بزووتنهوهو خهباته مهزنهی ژنان بهردهوام بووو لهزۆربهی وڵاته پێشکهوتووهکانی جیهاندا رهنگیدایهوه تا ساڵی 1907 که ئهو بزووتنهوانه لهئاستێکی بهرفراوانو گهورهتردا پهرهی سهندو لهرۆژی 8ی مارسی ئهو ساڵه ژنانی شاری نیۆیۆرکی ئهمریکا نارهزایهتییهکی جهماوهرییان رێکخست بۆ پشتیوانی کردن لهژنانی 8ی مارسی 1857 و لهدرێژهی ئهو نارهزاییانهدا له23ی مارسی 1909 پێشنیارێکیان خستهبهرباس که رۆژی یهکشهممهی ئاخری مانگی فێورییه وهکوو خۆپیشاندانی سهرتاسهریو بهناوی" رۆژی ژن" لهئهمریکا دیاری بکرێت. ههر درێژهی ههوڵهکان بۆ بهجیهانیی کردنی ئهو بزووتنهوهیه لهدووهمین کۆنفرانسی ژنانی سۆسیالیست "کلارا زێکتین" رۆژی نێونهتهوهیی ژنانی پێشنیاز کرد که دواتر لهو کۆنفرانسهدا پهسندکرا. بزووتنهوهی ژنانی بهرانبهریخوازی ئهمریکا شارهکانی دیکهو وڵاتهکانی ئهوروپای گرتهوهو رهگی جوڵانهوهی ئازادیخوازی لهپێکهاتهی کۆمهڵگاکاندا پتهوتر کردهوه. لهوڵاتانی ئهڵمانیا، دانیمارک، ئۆتریشو سویس یهکهمین رۆژی نێونهتهوهیی ئازادیی ژنان لهساڵی 1911 بهفهرمی پهسندکرا. له1913 لهروسیا 8 ی مارس وهکوو یهکهمین رۆژی نێونهتهوهیی ئازادیی ژنان ناوزهدکراو ههروهها لهوڵاتی نهرویج لهساڵی 1915 بهفهرمی ناسرا. ئهم رهوته بهردهوام بوو تا سهرهنجام لهزۆربهی شارو وڵاتانی جیهان رۆژی ئازادیی ژنان بهشێوهیهکی فهرمی ناسراو لهساڵی 1975 رێکخراوی نهتهوه یهکگرتووهکان ئهو رۆژهی بهفهرمی ناساند بهڵام تا ئهوکاته ناوێکی دیاریکراویان دهستنیشان نهکردبوو، لهساڵی 1977 رێکخراوی یۆنیسکۆ رۆژی 8 ی مارسی بهناوی "رۆژی جیهانیی ژن" بهفهرمی راگهیاند. که دهستکهوتێکی مهزنو شایستهی بزووتنهوهکانی ژنان بوو که بهدرێژایی مێژوو ههوڵیان بۆی داوهو بۆ بهدهستهێنانی تێکۆشاون. ئهگهرچی لهوکاتهدا بهلهبهرچاوگرتنی سهرمایهداریو بۆرژوازیی ساواو ههروهها بارودۆخی فیکریو ئایدۆلۆژیی زاڵ بهسهر تاکهکانی کۆمهڵگاو لهلایهکی دیکهوه پێکهاتهی جهستهییو سروشتیی ژنان، لههۆکارهکانی سهرههڵدانی ههستی پیاوسالاریو پاوانخوازیی کۆمهڵایهتیو ئابووری بووه که بوهتههۆی چهوساندنهوهو ژێردهستهیی ژنان، داخوازیو داواکارییهکانی ژنان زیاتر لهچوارچێوهی مافی کاری بهرانبهرو گونجاو، مافی ههڵبژاردنو راهێنانی تهکنیکی لهبواری کار بۆ ژنان کانالیزه دهکراو وهکوو دورشمی سهرهکیی ئهو بزووتنهوانه بهرز دهکرایهوه. بهڵام سهرهڕای ئهوهش بهردهوام ههستی رزگاریخوازیو ئازادیی تاکهکهسیو کۆمهڵایهتی لهدهروونی ژنان پهنگ دهخواتهوهو ههموو ههوڵو تێکۆشانی بزووتنهوهکانی ژنان بۆ بهدهستهێنانی مافی رهوای مرۆڤێکی تهواوه که لهوانه ئازادی تاکهکهسی، بهرانبهری جینسی، بهرانبهری کۆمهڵایهتییه، که بهپێی سیستهمی دهسهڵاتداری ههر وڵاتێکو رادهی ئازادیو دێمۆکراسی لهههر شوێنێکدا داخوازیو فۆرمی پێکهاتهیی بزووتنهوهکان لێکترجیاوازه. ئێستا لهوڵاتانی نیوهپێشکهوتوودا ئهوهی ژنان وهک داواکاریو داخوازیی مافهکانیان دهیانهوێتو ههوڵی بۆدهدهن ههر ئهو مافو ئازادییانهیه که ژنانی وڵاتانی پێشکهوتووتر بهدهستیان هێناوهو پێیگهیشتوون، کهوابوو بزووتنهوهی ژنان لهژێر کاریگهریی سیستهمی بهڕێوهبهریی وڵات، شێوازو ئاستی داواکاریو فۆرموڵهبوونی لهچوارچێوهیهکی سیستماتیکدا دهگۆڕدرێت. ئهوهی که لهمێژووی ئهم بزووتنهوانهدا بهرچاوه ههوڵو پێداگری مرۆڤه بۆ وهدیهاتنی ئاواتو ئامانجهکانی که لهرهههنده جیاوازهکانهوه دێته ئاراوهو سهرهنجامی ئهو خواستانه لهئازادیدا کۆدهبێتهوهو ههموو ههوڵهکان بۆگهیشتن بهئازادی تادێت زیاتر گهشه دهسێنێتو بهرفراوانتر دهبێتهوه. لهم نێوانهدا ژنان لهچاوهڕوانی دونیایهکی ئایدیالو دڵخوازن که بتوانن خهونهکانیان بهواقێعهوه گرێبدهنو کۆمهڵگایهکی تهژی لهبهرانبهری کۆمهڵایهتیو یهکسان بنیات بنێن که شایانی پێگهو پیرۆزیی مرۆڤایهتی بێت. ههر ساڵ لهیادکردنهوهی 8 ی مارس رۆژی جیهانیی ژنان، خولیاکان ئهبووژێنهوهو ئاواتهکان دووباره بهرهو کهنارهکانی گهیشتن سهرههڵدهگرن، بهڵام ئایا ئهوهی لهماوهی چهند سهدهی رابردوودا ژنانی جیهان توانییان بهدهستی بێنن، ئێمه توانیومانه بیپارێزینو گهشهی پێبدهین؟ با ئێمهش ههوڵبدهین بۆ پهرهدان بهزانستو بهرزکردنهوهی ئاستی هۆشیاریو ئاگایی کۆمهڵگاو بهناساندنی ئهرکو تواناو مافهکانمان کهسایهتی، شووناسو بوونی خۆمان لهلهناوچوون بپارێزینو لهههرکوێ ههنگاوهکانمان شل بێتهوه لهوێ خاڵێکی بههێز وێنا بکهین بۆ دووباره ههستانهوهو زیندووکردنهوهی کۆمهڵگا بهرۆحو بههای مرۆڤایهیتی راستهقینهو ههوڵبدهین بۆ گهیشتن بهو پیرۆزییهی شایستهی ئێمهیه.
به پهله ههڵاتنیشت ههر شیرینه
شێت بهو دابهزه بهسهر تهنیاییما
کێ ئهڵێ وهک شهو
له سپێدهیهکیتردا ناتگرمه ئامێزم !؟
حهڵالم که لهخۆتاو
ههر خۆت بارانم به و
بمشۆرهوه به شێعرێک
که خاڵی بێت له کێش و ئیشارهو ئیما
که تامی دایکم بدات لهچاوهڕوانیدا ،
شێعرێک
که به ههناسهیهک رهنگم بکات و
به چهترێک که بهشی منه له باران
بمشارێتهوه.
با باڵندهترین وشهکانیشی ههر کۆتر بێت ، ئاساییه،
که ئهزانی چهنده شهڕانیم
شاعیر مهبه با رقم لێت نهبێتهوه
شیرین مهبه با غهریبیت نهکهم .
(گولباخ)
هرگاه که روی سرم علامت سوال میشوی
نجیبانه میچمد دلم
و خم میشوند به دنبال پاسخی دقیق
در انحنای دستانت
زاویه نحیف انگشتانم
هرچقدر دلت میخواهد
حوصلهات را به دیوار بکوب و
در دیوانگیهایم داد بزن,
من دیگر اینجا نیستم ...
و زیستن را
علتی برای معلول بودن خودم نمیدانم
نگاهم را سه گوشه بند میکنم
در مثلث چشمانت
و به دنبال حل مسئلهای هستم
که مجهول ترین معادلهاش تویی!
"ئینسان" له قامووسی ئێوهدا چهند پارچهیه ،نهوهکانی ئاتاتورک؟
گ_ بههرامی
پانۆڕامای دیکتاتۆرهکان
گوڵباخ بههرامی
(ئهم بابهته له رۆژنامهی ئاڵای ئازادی بڵاوکراوهتهوه)
بڕووخێ حکوومهتی دیکتاتۆری، لهسهرووی ههموویانهوه (کۆماری فاشیستی ئیسلامی ئێران)
دیکتاتۆری پێناسهی راستهقینهی زوڵمه ئهوکاتهی پۆستاڵی ڕهشی تاوان ئهپۆشێت و" دیکتاتۆر" ئهکتهری تراژێدیا تاڵهکانی سهر شانۆی دهسهڵاته.
لهمێژووو ههموو قۆناغهکانو سهردهمی دهسهڵاتدارێتی حکومهته جیاوازهکانی وڵاتانی جیهان، بهردهوام جوغزی دهسهڵات لهسووڕانهوهی بازنهیی خۆیدا دهستاودهستی به دهسهڵاتدارانی کردووهو ئهوهی که ماوهتهوه مێژووه به ههموو خاڵه رهشو سپییهکانییهوه.
به ئاوڕدانهوهیهک لهمێژووی دیکتاتۆریهته یهک لهدوای یهکهکانی جیهان ئهتوانین بڵێین که بناغهکانی ئهم شێوازه له فهرمانڕهوایی و دهسهڵاتدارییهته بهرههمی بیرۆکه خۆسهپێنهرهکانی کهسانێکن که ههر لهدهستپێکهوه گهمهیان به ژیانو بهئازادیو مرۆڤایهتییهوه کردووهو لهژێر چهتری دهسهڵاتدا بوونهته بڕیاردهرو به عهقڵییهتی چهقبهستووی پڕ لهئاریشهی مهزنیخوازیو سهرهڕۆیی، بنیاتی یاسایهکیان داڕشت که لهفهرههنگی هیچ ژیانێکی ئازاددا مانایهکی بۆ نادۆزرێتهوه. تۆتالیتاریزم وهکوو بنهمایهکی سهرهکی لهپێناسهی دهسهڵاته ملهوڕهکاندا جێگیرکراوهو به بێ لهبهرچاوگرتنی مافهگشتیو سهرهکییهکانی مرۆڤ، بهشێوهیهکی ئهبستراکت لهگهڵ ئایدیایهکی دهمارگرژانهو تاکڕۆیانه هاتۆته گۆڕهپانی سیاسهتهوه بۆ پتهوکردنو سهپاندنی دهسهڵات، تهناهی نهتهوهییو ماڤهکانی رهوای تاکو ئاسایشی کۆمهڵگا پێشێل دهکات. لهوانه (ڤلادیمێر لێنین، موسولینی، ئادۆڵف هیتلێر ، پورفیریو دیاز، ،ژۆزێف ئیستالین، مائۆ تێسێ،....) لهریزبهندی ئهو دیکتاتۆرانهن که مۆرکی سهرهڕۆیی و ملهۆڕییان به ناوچاوانی مێژووی پڕ لهزهبرو زوڵمی خۆیانهوه چهسپاندووهو سهرئهنجام کۆتاییان پێهاتووه.
ئهوهیکه ئێستا دیکتاتۆرهکانی ئهم سهردهمه پهیڕهوی دهکهن کۆیلهدارییهکی مۆدێڕنه! چهوساندنهوهی مرۆڤ بهدهستی مرۆڤو بهکارهێنانیان لهبهرژهوهندی شهخسیو تاکهکهسیدا، کوشتنو ئازاردان لهژێر دهمامکی یاسا، یاسایهک که ههر پیتێکی لهتاوان گهورهتره، ئهمانه پێناسهی دیکتاتۆرییهتێکن که ئهمڕۆکه پێڕهو دهکرێت.
رووداوه سیاسیه گرینگهکانی جیهان
ههموو کاتێک بوهته هۆکاری گۆڕانکاریو ناخی کۆمهڵگاکانی ههژاندووه که بناغهی
زۆرێک لهحکومهته دیکتاتۆرهکانی ههڵپێچاوه. ههرچهنده ههندێجار ههڵبژاردن
لهنێوان خراپ و خراپتردا بووه بهڵام ئهوهی گرینگو جێگای باس بێت نهمانهوهی
وهرزێکه بۆ ههمیشهو دووپاتبوونهی شۆڕشه مهزنهکانی مرۆڤه لهههوڵدان بۆ بهدهستهێنانی
ئازادی. لهرووداوهکانی ئهم دواییهی
خۆرههڵاتی ناویندا دهرکهوت که ئیرادهی جهماوهر چلۆن دیکتاتۆرییهتی بهچۆک
داهێنا. شۆڕشو سهرههڵدانه گهورهکان لهوڵاتانی عهرهبیو سهرهتا لهباشووری
رۆژئاوای ئاسیاو باکووری ئهفریقا دهستی پێکرد . وهک له سهرهتای سهرههڵدانهکانی
وڵاتانی عهرهبیدا له توونس له18ی دێسامبری 2010 گهنجێک بهناوی (محمد بوعزیزی) بۆ ناهزایی دهربڕین
دژ بهدهسهڵاته خنکێنهرهکهی (زینالعابدین بن علی ) ئاگری لهجهستهی خۆی بهرداو
ببوه سهردێڕی مێژووی ئهو سهردهمه. هێزی گهل وهکوو پشکۆی بن ئاگردان کاتێک
بگهشێتهوه دهرفهتێکه بۆ لهدایکبوونی گڕوتینێکی پهنگخواردوو لهناخی جهماوهداو
ئهمجاره بۆ هاتنی بههار،" ئاگر" بوو بههێمایهک له ئازادی. ههر
دوابهدوای سهرههڵدانی نارهزاییهکانی خهڵک له توونسو رووبهڕووبوونهوی
هێزهکانی دهسهڵات بۆ بهرپهرچدانهوهی راپهڕینهکان ، ژمارهیهک لههاووڵاتیانی
مهدهنی کوژرانو بریندار بوون. نارهزاییهکان لهئاراستهیهکی سیاسیدا سهرههڵدانێکی
گشتیو بههێزی لێکهوتهوه که شهقامهکانی تووڕه کردو زنجیرهی نارهزاییهجهماوهرییهکان
سنوورهکانی بڕی و وڵاتانی دیکهی ناوچهکهشی گرتهوه. سهرئهنجام توونس
ئاراستهی مێژووی گۆڕیو( زینالعابدین بن علی) وڵاتی له14ی ژانوییهی 2010 به
جێهێشتو سهرکهوتنی خهڵکی توونس بههاری عهرهبی و مهرگی دیکتاتۆرهکانی بهدوای
خۆیدا هێنا. یانزه رۆژ لهدوای سهرکهوتنی توونس له25 ی ههمان مانگدا سهرههڵدانهکان
گهیشتنه شهقامهکانی وڵاتی میسر و زنجیرهی شۆرشهکان کهوته خانهی دیکتاتۆرێکی
دیکهوه. ههروهها وڵاتانی لیبی، سوریه، یهمهن، بهحرهین، ئۆردنیش کهوتنه
بهر شهپۆلی توورهیی جهماوهرو لهبهرانبهردا دهسهڵاتدارانی دۆڕاو روخساری
دڕندهو نامرۆڤانهی خۆیانیان زیاتر دهرخستو به کوشتنی خهڵکی بێتاوانو
مافخوازی راپهڕیو، سیمای دزێویان زیاتر دهرکهوت. دیکتاتۆرهکانی بههاری عهرهبی
(زهینولعابدین بن عهلی، حوسنی موبارهک، معهمهر قهزافی، بهشار ئهسهد
و عهلی عهبدوڵا ساڵح...) بارگهی
کۆچیان رووهو خهزانی نهمان ههڵپێچاو هێزو ئیرادهی خهڵک بۆ گهیشتن بهئازادی
سهرکهوت. ئهوا زستانیش بهڕێوهیهو جهستهی دیکتاتۆرییهتی رزیوی دهوران لهلهتبوونو
داڕماندایه. و تووڕهیی خهڵکانی بندهست، لهلیبیو سوریاو وڵاتانی دیکه گهیشتۆته
لووتکهو بهرهو ئهنجامێکی ئامانجدار دهڕوات. کوشتنی نزیک به چوار ههزار کهس
لهخهڵکی مهدهنیو مافخواز بێگومان نهتهنها تراژێدیه بهڵکوو کارهساتو ئهوجی
سهرههڵدانی تاوانه لهلایهن رژیمی بهشار ئهسهدهوه که بووهته دێوهزمهی
ئهم وهرزه له سهرههڵدانه جهماوهرییهکاندا. لهمێژوودا وانهیهکی نوێ سهریههڵداو
سهلماندی که زوڵمو ستهم، زهبرو توندوتیژیو چهوساندنهوه کهرهستهی شهوپهرهستانه
بۆ سهردانهواندن لهبهرانبهر تاریکیدا. دیاره که دیکتاتۆر ناتوانێت تا سهر
پۆزیسیۆنو فۆرمی رواڵهتی خۆی لهسێبهرێکی دهستکردو خهیاڵیدا حهشاربدات. کۆمهڵگایهک
ناتوانێت بهههموو پێکهاتهکانییهوه لهرواڵهتێکی نالۆژیکیو ساختهدا فۆڕموله
بکرێت بێئهوهی تاکهکانی ئهو کۆمهڵگایه لهرهههندی روانینێکی فهندهمێنتالیزمییهوه
بهرژهوهندییه گشتیی، ئێکۆنۆمیو کۆمهڵایهتییهکانی خۆیانو کۆمهڵگاکهیان
لهبهرچاوبگرن. بههاری عهرهبی سهرههڵدانێک بوو که ههر تاکێکی کۆمهڵگا چهوساوهو
ژێردهستهکانی تووشی ههژانێکی سهرتاسهری فیکری، رۆحیو دهروونی کرد که ئهنجامهکهی
دهسکهوتێک بوو که سیاسهتی جیهانی لهخاڵێکی ههستیاردا راگرت که بووه خاڵی وهرچهرخانی
قۆناغێکی دیکهی مێژوو. سیاسهتمهداران یارییه ههمیشهییهکانیان بهردهوامهو
رهوڕهوهی دهسهڵات لهئاراستهی پێشهوهچوونی زهماندا، جێگۆڕکێیان پێدهکات
.
ئهمهش کۆتاییێکه بۆ کۆتاییو دهستپێکێکه بۆ سهرهتا.
، له رهوتی شێعری کوردی ڕۆژههڵاتیدا، رهنگێکی تێکهڵاو بهرهنگی خاکو تهژی لهئاوێتهبوونی ئهزهلییهتی نیشتمان، بهروخساری شێعری شاعیرانی رۆژههڵاتهوه دیاره، که سهرهڕای بهربهستو کێشه بهربڵاوهکانی کورد، وهکوو نهتهوهیهکی ماف خوراوو بێدهسهڵات لهبندهستی دهسهڵاتهکانی چهوسێنهرو داگیرکهر، بهردهوام ههستو سۆزی خۆشهویستی خاکو نیشتمانو گهلیان پێکهوه گرێداوهو لهئێشو ئازارهکانی وڵات بۆ دونیای دهرهوهی سنووره دهستکردهکان، ئهدوێن. که توانیویانه زمانی نوێبوونهوهو تهکنیکی داڕشتنی فهلسهفهی شێعری نوێی کوردی پێناسه بکهنو بازنهی پێکهاتهیی شێعری نوێی کوردی، لهههرهسی کۆمهڵایهتیو سیاسی رزگار بکهن. ههندێک لهشاعیرانی نوێترخواز وهکوو قۆناغێکی تری شێعری نوێی کوردی به پێکهاته شکێنیو لادان لهنۆرمو شێوازه سهرهتاییهکانی ئهدهبی کوردی، بهشێوهو فۆرمێکی جیاوازو نوێ رهوتی شێعری نوێی کوردییان بهرهو رهوتێکی نوێتر لهمۆدیرنیزاسیۆنو نوێگهرایی شێعری کانالیزه کردووه. ههرچهنده وهکوو پێویست دهنگی ئهو شاعیرانه وهکوو خۆیان نهبیستراوهو بهشێوهیهکی مهکتووب نهناسراون ، بهڵام لهجیهانی شێعرداو لهپهرتووکی پیرۆزی ئهدهبو وێژهی کوردیدا، بهرههمی شاکارو شیاویان تۆمار کردووه که نهمری ئهبهخشێته ههستو بهردهوامی بۆ ژیانهوهیهکی ههمیشهیی لهدهربهندی شێعردا بهدهنگو هیواو خۆشهویستیو ئهشقیان ئهسپێرێت.
گ_ بههرامی
وهڵامێک بۆ (حاجی فڵانی)
ههرنهتهوهیهک خاوهن شووناس و کولتورێکی تایبهتهو بۆ پاراستنی له ههرچهشنه فهوتانو لهناوچوونێک ئامادهیه قوربانی بداتو قوربانی بن لهو پێناوهدا. زۆرن ئهو نهتهوه باڵادهستانهی که بۆ زیندووڕاگرتنی ئایدیاله وههمیو پڕوپووچهکانیان، بهردهوام لهههوڵی خوڵقاندنی ئوستورهو کاریزمان تا بتوانن ههر هیچ نهبێت عهقڵییهتی کۆمهڵو فهزای ههستیاریی کهمهڵگا،بهدڵخوازی خۆیانو لهپێناو بهرژهوهندیهکانیان ژههراوی بکهنو سهپێنهری عهقڵییهتێکی دهستکرد بن. تا بتوانن کۆمهڵگا ژێردهستو مرۆڤه سهرکهشهکانی پێ ئههلی بکهن،ئهو مرۆڤه سهرکهشانهی که خاوهن بیروباوهڕێکی پتهو نین و دهروهست نین له بهرانبهر بڕیارو بهڵێنو ئهرکه ئهخلاقیو نهتهوهییهکانیاندا، ههربۆیه بێ ئهوهی ههست به بوونی خۆیان بکهن کاتێک وهئاگادێنهوه،خۆیان لهدونیایهکی رهش دا ئهبیننهوه که بۆ بهدهستهێنانی هیچ ، لهبهرانبهر هیچ دا، لهپێناوی هیچ، بۆ هیچ بوونهته قوربانیو تازه ئهمه دهستپێکی دونیای ههزارو یهک رهههندیی دۆڕاندنی مرۆڤه بهدهستی مرۆڤ.
شکاندنو لهکهدارکردنی کهسایهتی مرۆڤ لهژێر ناوی خزمهت به ئهدهبیاتی کوردی، لهچوارچێوهی شێعر، چیرۆک یان ههر دهقێکی ئهدهبی کارێکی نامرۆڤانهیه.
ئهمهش بۆ (نووسهری چیرۆکی .....)
من نامهوێ لێرهدا لهسهر خاڵه لاوازو بههێزهکانی ئهو نووسراوهیه هیچ بڵێم، لهبهر ئهوهیکه بهشیاوی لێکدانهوهی، نازانم.
پرسیارێکو هیچی تر : باشه ئیمهی (کورد) تاکهی ئهبێ ههر بهدوای شکاندنی خۆمانهوه بین وهک بهرێزیان ئاماژه به مێژووییترین خاڵی خهباتی نهتهوهیهک ئهکات که ههمووکاتێک بوهته قوربانیی بێئاگاییو ناهوشیاری توێژێکی ناههستیار که درک به واقعییهتی مێژوویی خۆشیان ناکهن ؟
لێرهدا ئهگهر نووسهر لهرۆمانێکی چهندسهد لاپهڕهییدا بێت و باسی مێژووو خهباتو شۆڕشو سهرههڵدانو ههموو ئهو تێکۆشان، قوربانیدان یان ههروهها خاڵه لاوازو ههڵهکانی ئهو بزووتنهوه سیاسیو رێکخراوهییانه بکات ، زۆر نۆرماڵو قبووڵکراوه ئهگهر رهخنهی توندوتیژو رووخێنهرو ههرشتێک که له چوارچێوهی بیروباوهڕو لهرهههندهکانی عهقڵێکی ئاگاو هوشیارهوه بوترێت، پێویسته که رێزی لێبگیردرێتودان به راستییهکاندا بنرێت.
ئهمه بنهماو ئهساسی دیمۆکراسییه له ههموو شوێنێکی دونیادا.
نووسهر لێرهدا به دوو دێڕی کاڵو کرچ هێرش ئهکاته سهر "پیرۆزی" و نا.. نا ببورن به مهزاجی ههندێکهس" پیرۆزی" واته(...). بهههرحاڵ .
من ئهڵێم نووسهری بهرێز! بۆچی ئیمه بهردهوام خهریکی لهناوبردنی خۆمان بین لهکاتێکدا هێشتا زۆر زووه بۆ ئێمه که باسی لهوشێوهیه بخهینه مێشکی( یهکهم دوژمنهکانمان که ههمیشه لهکهمیندان بۆ ئهوهی ئیمه فهڵتهیهک بدهین و ئهوان بیوروژێننهوه، دووهم خهڵک و کۆمهڵگاو سێیهم نهوهکانی داهاتووو)؟
ههروهها پرسیارێکی تر: ئهرێ ئهوه تۆ قهت به حهیاتت ناوی ژمارهی (209) ت بیستووه یان شتێک وهکوو ...منیش نازانم لهوانهیه ههرههمان (بهندی 209ی زیندانی ئێوین) بێت! بۆ باسی ئهوێ ناکهیتو له جێی (مام نادری مێوژ فرۆش) ناڵێی (حاج آقا) ؟ یان ناوی گهوههردهشتو کهرهجو حهسارهکت ههر نهبیستووه، یان ئهبوغرێب و .... ؟
بۆ لهجێی (قهندیل) ناڵێی بهرگری پیرۆزو له باتی( مام نادر) ناڵێی (قوربان)و به جێی (سیروانی گهنج) ناڵێی (ئهبولفهزل)؟
ئهوهی بهرێزیان دایرستووه! بهڵێ هیچ خاڵێکم له بیرنهکردووه مهبهستم داڕشتن نهبوو مهبهستم خودی دارستنه، زادهی خهیاڵ و فانتازیاو شتی لهو بابهته نییه تا بتوانین بڵێن ئهوه شتێکی عادییه . ئایا ئهو بهرێزه بهرپرسیارێتی ئهوهی ئهیڵێ و نووسیویه ئهگرێته ئهستۆ و وهڵامدهری ئهو ههموو نیشانهی پرسیاره واق وڕماوهیه، که دهوری کهللهسهری خوێنهرو بیسهر داوه؟
بهرێزم ، تهنانهت ئهگهر کهسێکی بێلایهن یان شۆڤێنیستێکی رهگهزپهرهست یان جاشێکی خوانهناسیش ئهوهی بنووسیبایهت ههر گلهییمان نهبوو دهی ئهوه رێبازو بیرکردنهوهیانه وایان لێدهکات به ههڵهی وا گهورهدا بچن. بهڵام خۆمان بۆ؟
ئهگهر تهنیا زهقکردنهوهی سوژهیه فهرموو ئهوه ههزاران سووژهی بههێزتر بهڵام ئهوه رهخساندنی ههله بۆ دروستکردنی تراژدیاو سناریۆیهکی دژبهرانه که له رهگی خۆمان ئهداتو یهکهم کهس برینی لهجهستهی خۆمان ئهنهخشێنرێت.
لهکۆتاییدا تهنیا ئهوه ماوه بیڵێم مهخابن که ئهبێ ئیمه خۆمان بشکێنین و کهرامهتی هاوزمان و هاونیشتمانییهکانمان ورد بکهین و لهبهرانبهردا داگیرکهر خهریکی کاریزما دروستکردن بێت و منیش دوای خوێندنهوهی ئهو بهناو چیرۆکه بڵێم:
خۆزگهم بهو کهسهی که حاج آقا پاڵی پێوهناو خستیه ژێر دهبابهکهوهو بوو به حوسهینی فههمیده !
(ئهرێ تۆ بۆ نهرۆیشتیتهوه له یهکێک لهپایهگاکاندا ببیته پاسهوانو پاسدار؟ خۆ ئهگهر تهقهیهکیشمان لێبکهیت گهردنت ئازا بێت قهیناکا، دوو سێ خهشابی تریش بتهقێنی هێشتا وهکوو ئهو دوو دێڕه نامانپێکێ؟).
گوڵباخ
